نواحی روستایی در کشورهای در حال توسعه و کمتر توسعه یافته به ویژه در مناطق جغرافیایی خشک و دارای محدودیت طبیعی با چالش های عدیده ای در زمینه های منابع تولیدی و کسب درآمد، دستیابی به فرصت های مناسب شغلی، مسکن پایدار، برخورداری از بسیاری از امکانات اساسی و تسهیلات رفاهی و همچنین خدمات تفریحی و فراغتی مواجه هستند و از آنجایی که امروزه هدف نهایی برنامه ریزی ها و انواع توسعه، بهبود کیفیت زندگی است، مطالعه و سنجش آن در کلیه اجتماعات انسانی خصوصا در سکونتگاه های روستایی از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده و جزو ضرورت های اساسی در فرآیند توسعه پایدار روستایی به حساب می آید. هدف اصلی این تحقیق سنجش کیفیت زندگی (عینی) روستاییان در ابعاد اقتصادی و اجتماعی در دهستان مهبان، شهرستان نیک شهر واقع در جنوب استان سیستان و بلوچستان می باشد. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی مبتنی بر تکمیل پرسش نامه بوده و برای تحلیل داده ها از نرم افزار SPSS استفاده شده است. داده های تحقیق از 273 نفر سرپرست خانوار نمونه در روستاهای بالای 20 خانوار بدست آمده است. نتایج بدست آمده نشان می دهند، کیفیت زندگی روستاییان مهبان در ابعاد اقتصادی و اجتماعی از حد متوسط پایین تر است. منابع و امکانات اقتصادی (مالکیت زمین کشاورزی، مالکیت دام، خدمات بیمه کشاورزی و دام، میزان تولیدات کشاورزی، دامی و صنایع دستی) بیشترین تاثیر (1.076) و امکانات و خدمات اساسی (آب شرب لوله کشی، راه دسترسی، مسکن)، کمترین تاثیر (0.538) را بر کیفیت زندگی دارند. همچنین میزان جمعیت روستایی عاملی بسیار تاثیرگذار (1.715) بر سطح کیفیت زندگی در محدوده مورد مطالعه است.

با توجه به محرومیت جامعه روستایی، بررسی و تحلیل کیفیت زندگی این قشر از جامعه به عنوان یک ملاک سنجش در برآورده شدن نیازهای مادی و غیرمادی خانواده های روستایی و درک ذهنی و رضایت آن ها از این نیازها ضرورت می یابد. این مقاله نیز در پاسخ به این نیاز در دهستان مهبان شهرستان نیکشهر (در استان سیستان و بلوچستان) انجام شده است. هدف اصلی آن، ارزیابی و سنجش میزان رضایت مندی ساکنان روستایی از کیفیت زندگی و تبیین عوامل موثر بر آن در دو بعد اقتصادی و اجتماعی می باشد. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی (آماری) مبتنی بر تکمیل پرسشنامه است. داده های تحقیق با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی از 273 سرپرست خانوار نمونه در 19 روستای بالای 20 خانوار به دست آمده است. برای تجزیه و تحلیل داده ها از روش های آماری (همبستگی، آزمون T تک متغیره و تحلیل واریانس) استفاده شده است. نتایج نشان می دهد که میزان رضایت مندی روستاییان از کیفیت زندگی در ابعاد اقتصادی و اجتماعی پایین تر از حد متوسط می باشد. امکانات خدماتی بیشترین (0.361) و تسهیلات دولتی کم ترین (0.193) تاثیر را بر میزان رضایت مندی از کیفیت زندگی دارند. هم چنین مولفه های میزان تحصیلات و وضعیت شغلی با میزان رضایت مندی از کیفیت زندگی دارای ارتباط معناداری می باشند.

نواحی روستایی در کشورهای کمترتوسعه یافته ازجمله ایران به دلیل نابرابری های اقتصادی و اجتماعی بین شهر و روستا، با چالش های فراوانی مواجه هستند. از این رو شناخت و تبیین عوامل موثر بر کیفیت زندگی در این نواحی اهمیت بسزایی دارد. از آنجاکه عدم قطعیت ذاتا بر علوم انسانی به ویژه در محیط های برنامه ریزی و تصمیم گیری حاکم است و ارزش گذاری شاخص های کیفیت زندگی نیز به طور نسبی در مناطق مختلف جغرافیایی متفاوت است، بهره گیری از سامانه های هوشمند برای دستیابی به نتایج دقیق تر و واقعی تر بسیار ارزشمند است. هدف پژوهش حاضر ارزیابی و تحلیل کیفیت زندگی در نواحی روستایی دهستان مهبان شهرستان نیک شهر با استفاده از «منطق فازی» است، که از طریق شاخص های عینی (کمی) و ذهنی (کیفی) در ابعاد اقتصادی و اجتماعی انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی مبتنی بر منطق فازی است. داده های پژوهش از اسناد موجود در سازمان های دولتی، آمارنامه ها، و پرسشنامه به دست آمده است. نتایج یافته ها نشان می دهند که کیفیت زندگی عینی در دهستان مهبان در طیفی از نامطلوب تا نسبتا مطلوب قرار می گیرد، به گونه ای که روستای موکی پایین با ضریب 0.145 پایین ترین درجه (نا مطلوب) و روستای کشیک با ضریب 0.501 بالاترین درجه (نسبتا مطلوب) را به خود اختصاص می دهد. کیفیت زندگی ذهنی نیز در طیف نسبتا نامطلوب تا نسبتا مطلوب جای می گیرد، به گونه ای که روستای تیتران دن با ضریب 0.460 کمترین درجه (نسبتا نامطلوب) و روستای کشیک با ضریب 0.607 بیشترین درجه (نسبتا مطلوب) را دارند.

کیفیت زندگی از مباحث محوری مد نظر اکثر صاحب نظران حوزه برنامه ریزی و توسعه در سکونتگاه های انسانی است. این مبحث در کشورهای کمتر توسعه یافته با چالش های فراوانی روبرو است و عوامل متعددی در ابعاد مختلف بر آن تاثیر می گذارند. عمده ترین شاخص های موثر بر کیفیت زندگی در این کشورها به ویژه در نواحی روستایی مناطق محروم غالبا حول محور نیازهای اساسی زندگی می چرخد که به روش های مختلف از جمله تحلیل سلسله مراتبی کلاسیک (AHP) و تحلیل سلسله مراتبی فازی (FAHP) مورد ارزیابی قرار می گیرد. در این پژوهش پس از گردآوری داده ها از طریق پرسش نامه محقق ساخته از دو روش یاد شده به صورت تطبیقی استفاده شده است. به دلیل تفاوت در نتایج حاصله، میزان دقت توسط شاخص میانگین مربع خطا (MSE) مورد مداقه مجدد قرار گرفت و نتایج زیر به دست آمد:اول؛ در هر یک از دو روش، "درآمد و اشتغال" بیشترین و "مشارکت" کمترین اهمیت و تاثیر را بر کیفیت زندگی مردم محدوده مورد مطالعه داشته است.دوم؛ در ارزیابی و تعیین درجه اهمیت شاخص ها، بین روش تحلیل سلسله مراتبی کلاسیک (AHP) و تحلیل سلسله مراتبی فازی (FAHP) تفاوت چشمگیری وجود دارد.سوم؛ در انطباق با واقعیت های موجود، روش فازی در قیاس با روش کلاسیک از میزان دقت بیشتری برخودار است، و این تفاوت با استفاده از شاخص میانگین مربع خطا (MSE) مورد تایید قرار گرفت.

هدف این پژوهش، بررسی وضعیت شاخص های اجتماعی، فرهنگی، بهداشتی و زیربنایی دهستان های شهرستان اصفهان و رتبه بندی آنها از نظر برخورداری از شاخص های توسعه است. در این پژوهش با استفاده از داده های سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385، تعداد 44 شاخص انتخاب شدند و دهستان های منطقه با روش های تاکسونومی عددی و موریس، رتبه بندی و درجه توسعه یافتگی آنها تعیین و تحلیل گردید. نتایج تحقیق نشان داد که در هر دو روش، دهستان های قهاب جنوبی، رودشت شرقی، براآن شمالی و جرقویه در گروه دهستان های توسعه یافته، و دهستان های سیستان، رودشت و زفره در زمره دهستان های محروم قرار گرفته اند. همچنین، در شاخص های 44 گانه نابرابری زیادی وجود دارد، به گونه ای که در روش موریس این نسبت 23 برابر، و در روش تاکسونومی این اختلاف حدود 0.376 است.

توسعه پایدار علاوه بر حفاظت از منابع آب و خاک، برداشتی نو از توسعه و رشد اقتصادی است، رشدی که بدون برهم زدن تعادلزیست محیطی، عدالت و امکانات زندگی را برای جامعه فراهم می آورد. هدف از این ﺗ ﺤ ﻘ ﻴ ﻖ ، ﺷ ﻨ ﺎ ﺳ ﺎ ﻳ ﻰ ﻣ ﺆ ﻟ ﻔ ﻪ ﻫ ﺎ ﻯ ﺑ ﺎ ﺯ ﺩ ﺍ ﺭ ﻧ ﺪ ﻩ ﺗ ﻮ ﺳ ﻌ ﻪ ﭘ ﺎ ﻳ ﺪ ﺍ ﺭ ﺭ ﻭ ﺳ ﺘ ﺎ ﻳ ﻲ از دیدگاه روستائیان و بررسی میزان برخورداری روستاهای دهستان هق می باشد. شاخصهای برخورداری شامل: شاخصهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیربنایی، زﻳ ﺴ ﺖ-ﻣ ﺤ ﻴ ﻄ ﻲ و بهداشتی-درمانی از سالنامه آماری فرهنگ آبادی ها استخراج شد. پس از تهیه بانک اطلاعاتی، ماتریسی از داده ها با 18 ردیف (روستاها) و 81 ستون (متغیرها) تنظیم شد. با استفاده از تکنیک آماری تحلیل مولفه های مبنا(PCA) سطح برخورداری روستاهای مذکور و تغییرات آن طی سالهای 1395-1385 ارزیابی شد. بر اساس حجم جامعه(235=N) در جدول مورگان و با استفاده از نمونه گیری خوشه ای هدفمند، 142 پرسشنامه ﭘ ﺮ ﺳ ﺸ ﻨ ﺎ ﻣ ﻪ ﺳ ﺎ ﺧ ﺘ ﺎ ﺭ ﻣ ﻨ ﺪ و محقق اصلاح شده بین افراد گروه سنی مردان30 تا 64 ساله سه روستای صوفیان، هق و بیمضرته توزیع شد. ﺭ ﻭ ﺍ ﻳ ﻲ ﻣ ﺤ ﺘ ﻮ ﺍ ﻳ ﻲ آن بر اساس ﻧ ﻈ ﺮ ﺍ ﺕ ﻛ ﺎ ﺭ ﺷ ﻨ ﺎ ﺳ ﺎ ﻥ ﺍ ﺻ ﻼ ح گردید. ﺿ ﺮ ﻳ ﺐ ﺍ ﻋ ﺘ ﺒ ﺎ ﺭ سنجی نیز ﺑ ﺎ ﺍ ﺳ ﺘ ﻔ ﺎ ﺩ ﻩ ﺍ ﺯ ﺁ ﺯ ﻣ ﻮ ﻥ ﺁ ﻟ ﻔ ﺎ ﻱ ﻛ ﺮ ﻭ ﻧ ﺒ ﺎ ﺥ 87/0 ﺑ ﻪ ﺩ ﺳ ﺖ ﺁ ﻣ ﺪ . نتایج حاصل از تحقیق نشان داد که 44 روستای واقع در طبقه نسبتاً کم برخوردار و کم برخوردار طی دهه 1395-1385 هیچ ارتقایی پیدا نکرده اند. چالش های محیطی و اکولوژی(2/22 درصد) و چالش های اجتماعی(4/44 درصد) به ترتیب کمترین و بیشترین نقش را در فرآیند دستیابی به پایداری توسعه روستایی سطح دهستان هق دارند.

گلستان از استان هایی است که با 49 درصد جمعیت روستانشین، جزو استان های محروم معرفی شده و همین مسئله، شناخت سطح توسعه یافتگی دهستان ها برای انجام اقدامات برنامه ریزی را ضروری ساخته است. از این رو، هدف پژوهش حاضر بررسی، شناخت و معرفی سطح توسعه یافتگی دهستان های این استان بود. بدین منظور، از روش تاپسیس ( TOPSIS ) برای پردازش، تحلیل و سطح بندی درجه توسعه یافتگی دهستان ها بر مبنای 41 شاخص و همچنین، برای تجزیه و تحلیل داده ها و استخراج نقشه ها، از مدل فرایند شبکه ای تحلیل ( ANP ) برای وزن دهی و از نرم افزار Arc GIS 10. 3 استفاده شد. یافته ها نشان داد که حدود پنجاه درصد از دهستان های استان گلستان، به ترتیب، از نظر شاخص های بخش آموزش، ارتباطات، خدمات، بهداشت و درمان، و اشتغال محروم اند؛ همچنین، تفاوت زیادی بین سطح توسعه یافتگی دهستان ها از نظر شاخص های بررسی شده وجود دارد و در نتیجه، دهستان های استان گلستان، در مجموع شاخص ها، توسعه نیافته محسوب می شوند. در پایان، بر پایه یافته های پژوهش، پیشنهادهایی برای محرومیت زدایی از دهستان ها ارائه شد.